تجهیزات ریل راه آهن به مجموعهای از قطعات و تجهیزاتی گفته میشود که برای نصب، اتصال، تثبیت، نگهداری و تعمیر خطوط ریلی مورد استفاده قرار میگیرند. این تجهیزات فقط خود ریل نیستند و اجزای مختلفی را شامل میشوند.
مهمترین تجهیزات ریل راه آهن :
۱. ریل راهآهن
اصلیترین جزء خط ریلی است که چرخ قطار روی آن حرکت میکند. ریلها در استانداردها و مقاطع مختلف مانند UIC54، UIC60، S49، S60 و R50 تولید میشوند.
۲. تراورس یا ریلبند
تراورسها در زیر ریل قرار میگیرند و وظیفه انتقال و توزیع بار قطار به بستر خط و حفظ فاصله دو ریل را بر عهده دارند. انواع رایج آن شامل:
- تراورس بتنی
- تراورس چوبی
- تراورس فولادی
- تراورس کامپوزیتی
۳. پابند ریل
برای اتصال و ثابت نگهداشتن ریل روی تراورس استفاده میشود. پابندها میتوانند فنری، پیچومهرهای یا انواع سیستمهای مدرن اتصال ریلی باشند.
۴. پیچ و مهره و پیچ تراورس
برای اتصال ریل، صفحات زیر ریل و سایر قطعات به کار میروند و باید از مقاومت مکانیکی و دوام مناسب برخوردار باشند.
۵. بست و گیره ریل
برای تثبیت ریل و جلوگیری از حرکت جانبی یا طولی آن استفاده میشوند. در خطوط مختلف، انواع بستهای مکانیکی و فنری کاربرد دارند.
۶. صفحه زیر ریل (Rail Base Plate)
بین ریل و تراورس قرار میگیرد و باعث توزیع بهتر بار و کاهش فشار مستقیم ریل بر تراورس میشود.
۷. اتصالات ریل
برای اتصال دو قطعه ریل به یکدیگر استفاده میشوند. مهمترین انواع آن عبارتاند از:
- فیشپلیت یا لاپه اتصال ریل
- پیچ فیشپلیت
- مهره و واشر
- اتصالات جوشی ریل
- تجهیزات اتصال ریلهای جوشپیوسته
۸. فیشپلیت یا لاپه ریل
قطعهای فولادی است که در محل اتصال دو ریل قرار گرفته و با پیچ و مهره، دو ریل را به یکدیگر متصل میکند.
۹. سوزن و تجهیزات خط سوزنی
در محلهایی که مسیر قطار تغییر میکند، از سیستم سوزن استفاده میشود. این مجموعه شامل قطعاتی مانند:
تیغه سوزن
ریل زبانهای
قلب سوزن
ریل رابط
تجهیزات تغییر مسیر
است.
۱۰. قلب سوزن (Frog)
در محل تقاطع مسیرهای ریلی قرار میگیرد و امکان عبور چرخ قطار از محل تغییر مسیر را فراهم میکند.
۱۱. ریلهای مخصوص و قطعات ویژه
بسته به نوع خط، ممکن است از تجهیزات و ریلهای خاصی استفاده شود؛ برای مثال:
ریل معدنی
ریل جرثقیلی
ریل فولادی
ریل مترو
ریل تراموا
ریل صنعتی
۱۲. تجهیزات جوش ریل
برای ایجاد خطوط ریلی یکپارچه و اتصال ریلها به صورت جوش پیوسته استفاده میشوند، مانند تجهیزات جوش ترمیت و تجهیزات جوشکاری تخصصی ریل.
۱۳. تجهیزات زیرسازی و بستر خط
این بخش شامل مواردی مانند:
بالاست
لایههای زیر بالاست
مصالح زیرسازی
زهکشی خط
ژئوتکستایل و ژئوگریدهای مورد استفاده در برخی پروژهها
است.
۱۴. تجهیزات اندازهگیری و نگهداری خط
برای کنترل وضعیت خط و تشخیص عیوب مورد استفاده قرار میگیرند؛ مانند:
دستگاه اندازهگیری هندسه خط
تجهیزات کنترل سایش ریل
دستگاه تشخیص ترک و عیب ریل
تجهیزات اندازهگیری عرض خط
تجهیزات کنترل تراز و همراستایی
جدول مشخصات تجهیزات ریل راه آهن :
| ردیف | نام تجهیزات | کاربرد | جنس / متریال | مشخصات و ویژگیهای مهم | محل استفاده |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ریل راهآهن | ایجاد مسیر حرکت چرخ قطار و انتقال بار به تراورس | فولاد ریلی | مقاطع مختلف مانند UIC54، UIC60، S49 و سایر مقاطع استاندارد | خطوط راهآهن، مترو و خطوط صنعتی |
| 2 | تراورس بتنی | نگهداری ریل و حفظ فاصله استاندارد دو ریل | بتن مسلح و پیشتنیده | مقاومت بالا در برابر بارهای دینامیکی و شرایط محیطی | خطوط اصلی و فرعی راهآهن |
| 3 | تراورس چوبی | تثبیت و نگهداری ریل | چوب فرآوریشده | وزن کمتر و قابلیت استفاده در برخی خطوط و پروژههای خاص | خطوط قدیمی، فرعی و برخی پروژههای خاص |
| 4 | پابند ریل | اتصال و تثبیت ریل روی تراورس | فولاد فنری و فولاد مقاوم | مقاومت در برابر ارتعاش، بارگذاری دینامیکی و جابهجایی ریل | اتصال ریل به تراورس |
| 5 | گیره و بست ریل | جلوگیری از حرکت طولی و جانبی ریل | فولاد | انواع مکانیکی و فنری با طراحی متناسب با سیستم پابند | خطوط راهآهن و خطوط صنعتی |
| 6 | صفحه زیر ریل | انتقال و توزیع بار بین ریل و تراورس | فولاد یا مواد مهندسی مقاوم | کاهش تمرکز تنش و افزایش پایداری اتصال | زیر پایه ریل |
| 7 | فیشپلیت (لاپه ریل) | اتصال دو قطعه ریل به یکدیگر | فولاد ریلی و فولاد پرمقاومت | دارای سوراخهای مخصوص عبور پیچ اتصال | محل اتصال ریلها |
| 8 | پیچ فیشپلیت | اتصال فیشپلیت به ریل | فولاد پرمقاومت | مقاومت بالا در برابر کشش، برش و ارتعاش | اتصالات ریل |
| 9 | مهره و واشر ریلی | تکمیل اتصالات مکانیکی ریل | فولاد | مقاوم در برابر شلشدن، بار دینامیکی و خوردگی | اتصالات ریل و تجهیزات خط |
| 10 | پیچ تراورس | اتصال تجهیزات ریل به تراورس | فولاد مقاوم | دارای مقاومت مکانیکی بالا و قابلیت تحمل بارهای دینامیکی | تراورس و سیستم اتصال ریل |
| 11 | بالاست | توزیع بار و ایجاد پایداری برای خط | سنگ شکسته مقاوم | دانهبندی مناسب، مقاومت سایشی و تحمل بار بالا | زیر و اطراف تراورسها |
| 12 | سوزن راهآهن | تغییر مسیر حرکت قطار | فولاد ریلی | شامل تیغه سوزن، ریلهای رابط و اجزای مکانیکی | تقاطع و انشعاب خطوط ریلی |
| 13 | تیغه سوزن | هدایت چرخ قطار به مسیر موردنظر | فولاد ریلی مقاوم | دارای هندسه دقیق و مقاومت بالا در برابر سایش | مجموعه سوزن |
| 14 | قلب سوزن | فراهم کردن امکان عبور چرخ از محل تقاطع مسیرها | فولاد ریلی مقاوم به سایش | مقاومت بالا در برابر ضربه و بارگذاری دینامیکی | تقاطع خطوط ریلی |
| 15 | ریل جرثقیلی | حرکت چرخهای جرثقیل روی مسیر مخصوص | فولاد ریلی | مقاطع تخصصی مانند QU، A و MRS | کارخانهها، بنادر و سالنهای صنعتی |
| 16 | ریل معدنی | ایجاد مسیر حملونقل در معادن | فولاد پرمقاومت | مقاطع و وزنهای متنوع متناسب با نوع معدن و بارگذاری | معادن و خطوط حمل مواد معدنی |
| 17 | تجهیزات جوش ریل | اتصال ریلها و ایجاد خطوط ریلی پیوسته | تجهیزات و مواد مخصوص جوشکاری | شامل تجهیزات جوش ترمیت و تجهیزات جوشکاری تخصصی ریل | احداث و تعمیر خطوط ریلی |
| 18 | تجهیزات برش ریل | برش دقیق ریل در زمان نصب و تعمیر | تجهیزات مکانیکی و برش تخصصی | قابلیت برش مقاطع مختلف ریل | پروژههای احداث و تعمیر خط |
| 19 | تجهیزات سوراخکاری ریل | ایجاد سوراخهای اتصال در ریل | دستگاههای صنعتی و متههای تخصصی | امکان ایجاد سوراخ با ابعاد و موقعیت دقیق | اتصالات و تعمیرات ریل |
| 20 | تجهیزات سنگزنی ریل | اصلاح سطح و پروفیل ریل | دستگاه سنگزنی تخصصی | کاهش عیوب سطحی و اصلاح هندسه ریل | تعمیر و نگهداری خطوط |
| 21 | دستگاه اندازهگیری خط | کنترل هندسه و وضعیت خط | تجهیزات اندازهگیری دقیق | کنترل عرض خط، تراز، همراستایی و سایر پارامترهای هندسی | بازرسی و نگهداری خطوط ریلی |
| 22 | تجهیزات تشخیص عیب ریل | شناسایی ترک و عیوب داخلی و سطحی ریل | تجهیزات الکترونیکی و بازرسی غیرمخرب | استفاده از روشهایی مانند اولتراسونیک برای شناسایی عیوب | بازرسی دورهای خطوط |
| 23 | جک و تجهیزات بالابری ریل | بلند کردن و تنظیم ریل در زمان تعمیر | فولاد و تجهیزات هیدرولیکی | تحمل بار بالا و امکان تنظیم ارتفاع ریل | عملیات تعمیر و نگهداری |
| 24 | تجهیزات تنظیم و تراز ریل | اصلاح موقعیت و تراز خط | تجهیزات مکانیکی و هیدرولیکی | تنظیم ارتفاع، راستای افقی و موقعیت ریل | تعمیر و نگهداری خط |